Atatürk'ün Hayatı

Atatürk'ün hayatı, Selanik'te bir memur ailesinin çocuğu olarak dünyaya gelen Mustafa'nın; asker, komutan ve devlet kurucusu olarak Türkiye Cumhuriyeti'ni kurmasına uzanan 57 yıllık bir yolculuktur. Bu sayfada Mustafa Kemal Atatürk'ün çocukluğunu, askerî yaşamını, Millî Mücadele'yi, Cumhuriyet'in kuruluşunu, inkılâplarını, ilkelerini, vefatını ve Anıtkabir'i bulabilir; sonunda en çok merak edilenleri sık sorulan sorularda okuyabilirsin.

Bir bakışta

Ailesi ve çocukluğu (1881–1893)

Mustafa, 1881'de, Osmanlı Devleti'nin en kalabalık ve çok kültürlü şehirlerinden biri olan Selanik'te doğdu. Babası Ali Rıza Efendi önce memurluk yaptı, sonra kereste ticaretiyle uğraştı; annesi Zübeyde Hanım, çocuklarının iyi yetişmesine büyük önem veren kararlı bir kadındı. Kız kardeşi Makbule, ailenin uzun yaşayan diğer çocuğuydu.

İlk eğitimine mahalle mektebinde başladı, kısa süre sonra yeniliklere açık Şemsi Efendi Mektebi'ne geçti. Babasını 1888'de kaybetti; ailesiyle bir süre dayısının Selanik yakınlarındaki çiftliğinde yaşadı, ardından şehre dönerek öğrenimine devam etti.

Öğrenim yılları (1893–1905)

• 1893 Annesinin isteğinin aksine, kendi kararıyla Selanik Askerî Rüştiyesi'ne girdi. Anlatıldığına göre matematikteki başarısı nedeniyle öğretmeni ona “Kemal” adını verdi.
• 1895 Manastır Askerî İdadisi'ne geçti. Edebiyat, tarih ve Fransızca derslerine ilgi duydu; Namık Kemal'in ve Fransız düşünürlerin eserlerini okudu.
• 1899 İstanbul'da Harp Okulu'na girdi.
• 1902 Harp Akademisi'ne geçti. Arkadaşlarıyla el yazması bir gazete çıkardı.
• 11 Ocak 1905 Akademiden kurmay yüzbaşı olarak mezun oldu.

Askerî hayatı (1905–1918)

• 1905–1907 Şam'daki 5. Ordu'da görev yaptı; arkadaşlarıyla gizli bir cemiyet kurma girişiminde bulundu.
• 1907–1909 Manastır ve Selanik'te 3. Ordu'da görev yaptı. 1909'da, 31 Mart Olayı'nı bastıran Hareket Ordusu'nun kurmay heyetinde yer aldı.
• 1910 Fransa'daki Picardie manevralarında Osmanlı heyeti içinde bulundu.
• 1911–1912 Trablusgarp Savaşı'nda İtalyanlara karşı Tobruk ve Derne'de savaştı.
• 1912–1913 Balkan Savaşları sırasında Gelibolu ve Bolayır bölgesinde görev yaptı; 1913'te Sofya ataşemiliterliğine atandı.
• 1915 Çanakkale Savaşları'nda 19. Tümen Komutanı olarak Arıburnu, Conkbayırı ve Anafartalar'da düşmanın ilerleyişini durdurdu.
• 1916 Doğu Cephesi'nde Muş ve Bitlis'in geri alınmasını sağladı; “Paşa” oldu.
• 1917–1918 Suriye–Filistin cephesinde 7. Ordu'ya, ardından Yıldırım Orduları Grubu'na komuta etti.

Çanakkale, Atatürk'ün adını bütün yurda duyuran dönemdir. 25 Nisan 1915'te Arıburnu'na yapılan çıkarma sırasında, 57. Alay'ın askerlerine şöyle seslendi:

“Ben size taarruz etmeyi değil, ölmeyi emrediyorum. Biz ölünceye kadar geçecek zaman zarfında yerimize başka kuvvetler ve komutanlar gelebilir.” Mustafa Kemal, 25 Nisan 1915, Arıburnu

10 Ağustos 1915'te Conkbayırı'nda düşmanı geri atan kuvvetleri yönetti. Çanakkale'nin kazanılması, Millî Mücadele'nin de manevi temelini oluşturdu.

Millî Mücadele (1918–1923)

30 Ekim 1918'de imzalanan Mondros Mütarekesi'nin ardından Osmanlı toprakları işgal edilmeye başlandı. Mustafa Kemal Paşa, işgallere karşı millî bir direniş örgütlemek üzere Anadolu'ya geçti. Kuvayımilliye hareketini bir devlet ve ordu düzenine dönüştürdü.

• 19 Mayıs 1919 9. Ordu Müfettişi olarak Samsun'a çıktı; Millî Mücadele başladı.
• 22 Haziran 1919 Amasya Genelgesi: “Milletin istiklâlini, yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır.”
• 23 Temmuz – 7 Ağustos 1919 Erzurum Kongresi.
• 4–11 Eylül 1919 Sivas Kongresi: Doğu ve batı cemiyetleri tek çatı altında birleşti.
• 27 Aralık 1919 Ankara'ya geldi.
• 28 Ocak 1920 Meclis-i Mebusan, Misak-ı Millî'yi kabul etti.
• 23 Nisan 1920 Türkiye Büyük Millet Meclisi Ankara'da açıldı; Mustafa Kemal Meclis Başkanı seçildi.
• 10 Ağustos 1920 Osmanlı hükümetince imzalanan Sevr Antlaşması, Ankara'daki Meclis tarafından tanınmadı.
• 1921 I. ve II. İnönü Muharebeleri; 12 Mart'ta İstiklal Marşı kabul edildi.
• 23 Ağustos – 13 Eylül 1921 Sakarya Meydan Muharebesi. Atatürk'e “Gazi” unvanı ve mareşal rütbesi verildi.
• 26–30 Ağustos 1922 Büyük Taarruz ve Başkomutanlık Meydan Muharebesi. 1 Eylül'de “Ordular! İlk hedefiniz Akdeniz'dir. İleri!” emri verildi.
• 9 Eylül 1922 İzmir kurtarıldı.
• 11 Ekim 1922 Mudanya Ateşkes Antlaşması.
• 1 Kasım 1922 Saltanat kaldırıldı.
• 24 Temmuz 1923 Lozan Antlaşması imzalandı; yeni Türk devletinin sınırları ve bağımsızlığı uluslararası alanda tanındı.

Cumhuriyet'in kuruluşu (1923)

13 Ekim 1923'te Ankara başkent oldu. 29 Ekim 1923'te Meclis, Cumhuriyet'i ilan etti ve Mustafa Kemal Paşa ilk cumhurbaşkanı seçildi; bu göreve 1927, 1931 ve 1935'te yeniden seçildi. 1924 Anayasası, egemenliğin millete ait olduğunu güvence altına aldı.

Cumhuriyet'in ilk yıllarında çok partili hayata geçme denemeleri de yapıldı: 1924'te Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası, 1930'da Atatürk'ün isteğiyle Serbest Cumhuriyet Fırkası kuruldu; ancak her ikisi de kısa sürede kapandı.

İnkılâplar

Siyasi alan

• 1922 Saltanatın kaldırılması
• 1923 Cumhuriyet'in ilanı
• 1924 Halifeliğin kaldırılması
• 1928 Anayasa'dan “devletin dini İslam'dır” maddesinin çıkarılması

Hukuk ve eğitim

• 3 Mart 1924 Tevhid-i Tedrisat: bütün okullar Millî Eğitim Bakanlığı'na bağlandı.
• 1926 Türk Medeni Kanunu (17 Şubat), Türk Ceza Kanunu ve Ticaret Kanunu kabul edildi.
• 1928–1929 Yeni Türk harfleri kabul edildi; Millet Mektepleri açıldı.
• 1933 Darülfünun kapatılarak İstanbul Üniversitesi kuruldu.

Toplum hayatı

• 1925 Şapka Kanunu; tekke, zaviye ve türbelerin kapatılması
• 1925–1926 Uluslararası saat ve takvimin kabulü
• 1930–1934 Kadınlara siyasi hakların tanınması
• 1934 Soyadı Kanunu
• 1935 Hafta tatilinin Pazar gününe alınması

Ekonomi

• Şubat 1923 İzmir İktisat Kongresi
• 1925 Aşar vergisinin kaldırılması
• 1927 Teşvik-i Sanayi Kanunu
• 1930 Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası'nın kuruluşu için kanun çıkarıldı
• 1933–1934 Sümerbank'ın kurulması ve Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı

Atatürk ilkeleri

Atatürk ilkeleri, “altı ok” olarak da bilinir. 1931'de Cumhuriyet Halk Fırkası programına girdi, 5 Şubat 1937'de anayasanın metnine eklendi.

• Cumhuriyetçilik Devletin yönetim biçimi cumhuriyettir; egemenlik kayıtsız şartsız millete aittir.
• Milliyetçilik Türkiye Cumhuriyeti'ni kuran halk bir ulustur; bağımsızlık ve ulusal birlik esastır.
• Halkçılık Hukuk önünde herkes eşittir; sınıf ve ayrıcalık tanınmaz.
• Devletçilik Ekonomik kalkınmada özel girişim esastır; özel sektörün yetmediği alanlarda devlet de yatırım yapar.
• Laiklik Din ve devlet işleri ayrıdır; vicdan ve inanç özgürlüğü güvence altındadır.
• İnkılâpçılık Yenilik sürekli olmalı, kazanılan değerler korunarak çağdaş uygarlık düzeyine ulaşılmalıdır.

Dış politika

Atatürk'ün dış politikasının özü “Yurtta sulh, cihanda sulh” sözüyle özetlenir: bağımsızlık ve sınırlara saygı içinde, komşularla barış.

• 1923 Lozan Antlaşması
• 1925 Sovyetler Birliği'yle dostluk ve tarafsızlık antlaşması
• 1926 Ankara Antlaşması ile Musul sorununun çözülmesi
• 1932 Milletler Cemiyeti'ne giriş
• 1934 Balkan Antantı
• 1936 Montrö Boğazlar Sözleşmesi: Türkiye, boğazlar üzerindeki egemenlik haklarını geri aldı.
• 1937 Sadabat Paktı

Hatay'ın Türkiye'ye katılması, Atatürk'ün vefatından sonra, 1939'da gerçekleşti.

Kültür, dil ve bilim

Atatürk, bağımsızlığın ancak eğitim ve bilimle kalıcı olacağına inandı. 1931'de Türk Tarih Kurumu, 1932'de Türk Dil Kurumu kuruldu; aynı yıl Halkevleri halkın sanat ve kültür etkinliklerine katılması için açıldı. 1933'teki üniversite reformuyla İstanbul Üniversitesi'ne, Avrupa'dan gelen önemli bilim insanları da davet edildi. Müzik ve güzel sanatlara verdiği önemle Cumhurbaşkanlığı Senfoni Orkestrası ve Devlet Konservatuvarı gibi kurumların kurulması desteklendi. Ankara'da 1925'te Atatürk Orman Çiftliği kuruldu.

Kendisi de yazdı: 1937'de yayımlanan Geometri kitabı, Türkçe geometri terimlerinin oluşmasına katkıda bulundu.

Özel hayatı ve kişiliği

Atatürk, 29 Ocak 1923'te İzmir'de Latife Hanım'la evlendi; evlilik 5 Ağustos 1925'te sona erdi. Kendi çocuğu olmadı; aralarında Sabiha Gökçen, Afet İnan ve Ülkü'nün de bulunduğu çok sayıda çocuğu manevi evlat edindi.

Çok okurdu; Çankaya'daki kitaplığında binlerce kitap vardı ve okuduklarının kenarlarına notlar alırdı. Fransızcayı iyi bilirdi. Tarım ve ağaçlandırmaya, müziğe, at binmeye, yüzmeye ve sofrada sohbete düşkündü. Çocukları çok severdi; 23 Nisan'ı çocuklara armağan etmesi bunun en bilinen örneğidir.

Sözlerinden

“Ey Türk gençliği! Birinci vazifen, Türk istiklâlini, Türk Cumhuriyetini, ilelebet muhafaza ve müdafaa etmektir.” Gençliğe Hitabe · Nutuk, 1927

“Yurtta sulh, cihanda sulh.” Mustafa Kemal Atatürk

“Ne mutlu Türküm diyene!” Cumhuriyet'in 10. Yıl Nutku, 29 Ekim 1933

“Benim naçiz vücudum elbet bir gün toprak olacaktır, ancak Türkiye Cumhuriyeti ilelebet payidar kalacaktır.” Mustafa Kemal Atatürk

Hastalığı ve vefatı

Atatürk'ün sağlığı 1937'den itibaren bozuldu; karaciğer sirozu teşhis edildi. Hastalığına rağmen çalışmaya devam etti. 10 Kasım 1938 günü saat 09.05'te İstanbul'da, Dolmabahçe Sarayı'nda hayata gözlerini yumdu. Cenaze törenleri Kasım 1938'de İstanbul ve Ankara'da yapıldı. Vasiyetnamesinde mal varlığını yakınlarına, Cumhuriyet Halk Partisi'ne, Türk Dil Kurumu'na ve Türk Tarih Kurumu'na bıraktı.

Anıtkabir ve anma günleri

Naaşı Ankara Etnografya Müzesi'ndeki geçici kabrinde 15 yıl kaldı; 10 Kasım 1953'te Anıtkabir'e taşındı. Mimarları Emin Onat ve Orhan Arda olan Anıtkabir, Ankara'da Anıttepe'de yer alır; Aslanlı Yol, Tören Meydanı ve Mozole'den oluşur. Anıtkabir'i ziyaret edenler, duygularını oradaki özel deftere yazar. atamanot.com bu geleneğin çevrim içi bir devamıdır: sen de Atatürk'e notunu bırakabilirsin.

• 23 Nisan Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı
• 19 Mayıs Atatürk'ü Anma, Gençlik ve Spor Bayramı
• 30 Ağustos Zafer Bayramı
• 29 Ekim Cumhuriyet Bayramı
• 10 Kasım Atatürk'ü anma günü; saat 09.05'te saygı duruşu
• 24 Kasım Öğretmenler Günü

Daha fazla okumak için

• Mustafa Kemal Atatürk, Nutuk (1927).
• Atatürk'ün Söylev ve Demeçleri, Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü.
• Şevket Süreyya Aydemir, Tek Adam, 3 cilt.
• Falih Rıfkı Atay, Çankaya.
• Andrew Mango, Atatürk: The Biography of the Founder of Modern Turkey (1999).
• M. Şükrü Hanioğlu, Atatürk: An Intellectual Biography (Princeton University Press, 2011).

Sık sorulan sorular

Atatürk'le ilgili en çok sorulanlar. Siteyle ilgili sorular için site SSS sayfasına bakabilirsin.